BASIN ILAN KURUMU
Basın İlan Kurumu, Milli Birlik Hükümeti döneminde, resmi ilan dağıtımının düzene sokulması ve “Besleme basının yok edilmesi için 2 Ocak 1961’de kabul edilen 195 sayılı yasayla kurulmuş, özerk bir kurumdur. O tarihten bu yana 1979, 1984, 1988 ve 1990’da bazı değişikliklere uğradı ama Kurum’un temelleri değişmedi.
Basın İlan Kurumunun Görevleri:
Resmi ilanların dönemsel yayınlarda yayınlanmasına aracı olmak. Kurumun yönetimine katılan dönemsel yayınlara, basın dernek ve sendikalarına en çok beş yıl vade ile kredi açmak. Yönetmelikle saptanan esaslar içinde basın mensuplarına vadesi iki yılı geçmemek üzere borç para vermek. Basının makine, kağıt , mürekkep gibi gereksinmelerini sağlamak, Çalışamaz durumdaki basın mensuplarından yardıma muhtaç bulunanlara ve ölenlerin ailelerine yardım etmek. Bunlar için diğer her türlü sosyal girişimlerde bulunmak, Kanunla kendisine verilen diğer görevleri yerine getirmek.
Kurum, kendisine yüklenen bu görevleri yerine getirebilmek için gerekli ticari ve sosyal faaliyette bulunabileceği gibi, bu amaçla gerekli gördüğü kurumları da kurabilir. Kurum, taşınmaz mal iktisabına ve her türlü temliki tasarruflarda bulunmaya, ipotek almaya ve vermeye ehildir.
Basın Kurumunun Teşkilatı
Basın, hükümet ve tarafsızlar olmak üzere üç ana grupta onikişer kişiden toplam 36 üyesi bulunan ve iki yılda bir yenilenen "Genel Kurul", her gruptan birer kişi olmak üzere seçilen "Denetçiler", ikişer kişi olmak üzere seçilen "Yönetim Kurulu", "Genel Müdürlük" ve "Şubeler"den ibarettir. Genel Müdür, Yönetim Kurulu'nun tabiî üyesidir. Merkezi İstanbul'da bulunan Kurum'un Ankara, İzmir, Adana, Bursa, Konya, Gaziantep, Kayseri ve Antalya'da şubeleri bulunmaktadır.
Ayda en az iki defa toplanan Yönetim Kurulu, Genel Kurul kararlarının yerine getirilmesine ve Kurum Yönetmeliği'nin uygulanmasına ilişkin kararlar alır, yıllık bütçeyi, üçer aylık durum ve yıllık faaliyet raporları ile bilânço ve tahsis bilânçolarını hazırlayıp Genel Kurul'a sunar.
Kurum'un işleri Genel Müdür tarafından tedvir edilir. Kurum'u Genel Müdür temsil eder. Genel Kurul'un ve Yönetim Kurulu'nun kararlarını icra eder. Şubeler Genel Müdürlüğün talimatı dairesinde görev ifa eden mahalli teşkilâtlarıdır.
Kurum'un diğer idarî ödevleri ise, Valilikler ve prodüktörlerle ilgili olmak üzere iki kısımda ele alınabilir. Valiliklerin uygulamaları sırasında çıkan ihtilâfların hâl mercii Yönetim Kurulu’dur. Kurumun giriştiği sosyal faaliyetlerin başında basın mensuplarını yaz aylarında dinlenme imkânı sağlamak üzere işletilen Bayramoğlu'ndaki Tatil Köyü gelmektedir. Şu temsilcilerden oluşur: Gazete sahiplerinden 6, Gazeteciler Sendikasından 3, İstanbul, Ankara ve İzmir Gazeteciler Cemiyetlerinden 3 üye, çeşitli bakanlıkların temsilcileri 11, Kâğıt Fabrikaları SEKA temsilcisi 1, Odalar Birliği 1 üye, Barolar Birliği 1 üye, TRT 1 üye, AA 1 üye, ilan prodüktörleri 1 üye.
Basın İlan Kurumu yasasına göre: (madde 49) ; “Basın ahlak esaslarına uymayan gazete ve dergiler” in ilan ve reklâmları “2 ayı geçmeyecek” bir süreyle kesilir.
Bu maddenin nasıl uygulanacağı ancak 33 yıl sonra, 18 Kasım 1994’te, Genel Kurul’un aldığı bir kararla saptanmıştır. Bu karar, hükümetlerin 12 Eylül 1980’den beri basın karşı uyguladıkları politika doğrultusunda alınmıştır. Karardaki “ Basın Ahlak Esasları”nın en önemlisi şudur (madde1/a): “Devletin, ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğü ve Cumhuriyet’in insan haklarına dayalı, demokratik, laik, hukuk devleti niteliği, Atatürk ilke ve inkılâpları ile Anayasa’nın 174. maddesinde yazılı inkılâp kanunları aleyhine yayın yapılamaz”.
Bu de şu vardır (madde 1/d) : “Her türlü örgüt suçlarıyla mücadeleyi etkisiz kılacak yayın yapılamaz.
Bu maddeyle meslek örgütlerinin saptadığı basın ahlak kuralları dışlanarak bunlara politik bir yön verilmek istendiği açıktır. Karardaki öteki ilkeler genelde basın ahlak yasalarında yer alan ilkelerdir. Örneğin; suça tahrik ve teşvik; şiddet ve teröre özendirecek yayınlar; uyuşturucu madde kullanmayı özendirmek, din sömürüsü, hakaret, iftara, haksız isnat; özel yaşamın gizliliğine saygısızlık, kişilerin ırkları, cinsiyeti, sosyal düzeyi ve dini inançları nedeniyle kınanmamaları, kadın erkek eşitliğine saygı vb.
Basın ilan kurumu genel kurulun ahlak ilkeleri konusundaki bu kararı ile bir tür basın ahlak konseyi oluşturma yoluna girmiştir. Bunun içinde ilkelerin uygulanıp uygulanmadığını saptamak amacıyla uzman ya da uzmanların görüşlerinin alınabileceği belirtilmiştir.
Yani kurul 1994 kararıyla kuruluşunda sağlanan mesleksel adalet ve sosyal yardım ilkelerine aşan politik bir yöne sapmıştır.
Dönemsel yayınlarda ilan ve reklâm rejimi:
Batı Avrupa’da basının ilan ve reklâm içinde kullanılması konusunda ilk girişim 17. yüzyıl ortalarına doğru olmuştur. Bir Fransız hekimi olan Theophraste Renaudot, çıkardığı “ Gazete” adlı dönemsel yayına sağlamıştır. 1633 yılında paralı ilan sayfası eklemeye başlayarak, önemli bir gelir kaynağı sağlamıştır. Renaudot’un bu girişiminin parasal yönden gösterdiği çekiciliği gören Kardinal Richelieu, ilan gelirlerinin bir kısmına el koyabilmek için bir yandan bu tip yayınları ruhsata bağlattırmış, diğer yandan devlet daireleri ile hekim ve eczacı gibi meslek sahiplerinin ilan gazetelerine abone olmaları zorunluluğunu koydurmuştur.
Zamanla ilan gelirlerinden yararlanma dönemsel yayınların bir özelliği haline gelmiştir. Modern dönemsel yayınların, genellikle maliyetlerinin aşağısında bir fiyatla satılması nedeniyle, sadece satıştan elde gelirle faaliyetlerine devam etmeleri olanaksız duruma girmiştir. Bu nedenle, dönemsel yayınların ilan gelirleri ile beslenmesi ve zararlarını bu yolla karşılamakları zorunlu olmuştur. Özellikle bizim ülkemizde bu olaylar ortaya çıkmıştır.
Resmi ilanlar:
195 sayılı kanunun 29. maddesine göre, kanun, tüzük ve yönetmeliklerle yayınlanmaları mecburi olan ilanlar ve genel iktisadi Devlet Kuruluşları ve sermayesinin yarısından fazlası Kamu Hukuku tüzel kişilerine ait bulunan kuruluşların verdikleri reklâm niteliğini taşımayan ilanlar “resmi ilan” sayılır. Buna karşılık, özel derneklerin ilanları, yayınlanmaları mecburi olsa dahi resmi ilan değildir.
Bir ilanın resmi mi değil mi olduğu konusunda bir kararsızlığa düşülürse Basın ilan Yönetim Kurulunun vereceği karar uyulur. Eğer ilan olduğuna karar verilirse resmi yayınlanır. Basın ilan kurumu dönemsel yayınların tayin edilen niteliklere uygun olup olmadıklarını her zaman kontrol edebilir ve bu amaçla dönemsel yayınlara noterlikçe onanmış defter tutma yükümlülüğünü yükleyebilir.
Özel ilan ve reklâmlar:
Hangi ilanların özel ilan sayılacaklarını 195 sayılı Kanunun 40. maddesi göstermiştir. Buna göre, resmi ilan niteliğinde olmayan ve gerçek ve tüzel kişiler tarafından gazete ve dergilerde yayınlanmak üzere verilen ilanlar özel ilan’dır. Özel ilanlardan satışı artırmak gibi ticari amaçlarla veya bir şeye ya da bir fikre rağbet sağlamak gibi maddi veya manevi çıkar elde etmek amacı ile gazete ve dergilerde yazı, resim veya çizgilerle yapılanlar ise reklâm sayılır.
Yayın serbestliği
Kanun, resmi ilanlardan faklı olarak, özel ilan ve reklâmların yayınlanmasında serbestlik kuralını koşmuştur. Yani bu tür ilanlar, bunları veren gerçek veya tüzel kişilerin isteklerine uygun olarak veya dergilerde yayınlanır. Bunlar doğrudan doğruya gazeteye verilebileceği gibi, komisyonculuk suretiyle iş gören ilan ve reklâm prodüktörleri aracılığı ile de yayınlatılabilir.
Sınırlamalar:
Basın ilan kurumunun özel ilan ve reklâmların yayınlanmasında kural olarak “zorunlu aracılık” yetkisi yoktur. Ancak , bu kuruluşa da özel ilan ve reklam verilebilir. Bu durumda Kurum herhangi bir ilan ver reklâm prodüktörü gibi hareket eder. Kanun bu serbestliği bazı kuruluşların özel ilan ve reklâmları yönünden sınırlamıştır. Şöyle ki, kanun 14.6.1984 tarihli ve 3022 sayılı Kanunla değişik 42. maddesine göre, genel ve katma bütçeli dairelerle , il özel idareleri, belediyeler, köyler, iktisadi Devlet Kuruluşları ve sermayesinin yarısından fazlası kamu hukuku tüzel kişilerine ait bulunan kuruluşların ve kanunla kurulan diğer kurumların veya bunların iştiraklerinin , kurumun şubesi bulunan yerlerde yayınlanana gazete ve dergilere verecekleri özel ilan ve reklamlar ancak Basın İlan Kurumu aracılığı ile yayınlatılabilir.
|
