ILETISIM TEORILERINE KAVRAMSAL BIR BAKIS
İLETİŞİM VE İLETİŞİM TEORİLERİNE KAVRAMSAL BİR BAKIŞ
Metin ışık kitle iletişim teorilerine giriş kitabında bir kısım
İletişimin ortaya çıkışı:
İletişimin temel amaçlarından biri bireyler arasında ortaklık yaratmaktır. Bireylerin iletişimde bulunma isteği doğuştan gelen ve katılım yoluyla geçen bir özelliktir. Bilgi, duygu ve düşünceleri aktarma işlemi; sözlü ve sözsüz olmak üzere iki şekildedir. Ateş ve dumandan yararlanmak suretiyle sözsüz olarak mesaj aktarma yöntemini kullanan insanoğlu, yaya olarak sözlü mesaj iletimi yöntemleri de kullanmışlardın. İlk çağdan itibaren duman, güvercin, ulak vb. gibi araçların kullanımıyla başlayan bu süreç, yeni iletişim çeşitlerinin de ortaya çıkmasıyla birlikte zamanla telgraf, telefon, gazete, radyo, televizyon, uydu teknolojileri ve internet kullanımına kadar uzamıştır. Gazetenin kitlelere mal olarak toplumsal hayatta etkinliğini arttırmasının yanı sıra radyo ve televizyon gibi görsel işitsel araçların gelişerek yaygınlık kazanması Mc Luhan’n deyimiyle dünyayı adeta bir “evrensel köy” haline dönüştürmüştür.
İletişim Araçlarının Genel Gelişim Süreci: Teknik gelişmeler: kâğıdın ve basım sanatının icadıyla başlayan gelişmeler sonucunda ortaya çıkan değişim ve dönüşümler iletişimin gelişmesini sağlamıştır. Ekonomik gelişmeler: Gazetelerin çoğalması, tirajlarının ve sayfa sayılarının artması, kâğıdın ucuza mal edilmesi ila ve reklâm gelirlerinin artması gibi olgular gazete fiyatlarının düşmesini saplamış böylece gazete topluma mal olmaya başlamıştır. Sosyal gelişmeler: demokrasinin yaygınlaşmasının toplumsal hayat tarzlarında değişikliklere neden olmasıyla birlikte, zamanla bireylerin haber ve bilgiye daha fazla gereksinim duymaları iletişim araçlarının önem ve etkinliğini de arttırmıştır. İletişim araçlarının gelişim sürecini genel olarak dört ana dönemde ele almak
mümkündür.
Birinci dönem: yazının icadıyla başlayan ve 1789 Fransız ihtilaline kadar süren dönemi kapsamaktadır.
İkinci dönem: 1879 Fransız ihtilalinden 1848 Sanayi devrimine kadar devam eder dönemdir.
Bu dönemin başlarında sansür ve siyasi basıların ağırlığı hissedilirken, dönemin sonlarına doğru basın özgürlüğü olgusu yerleşmeye ve kök salmaya başlamıştır.
Üçüncü dönem: 1850’den 1914 yılında patlak veren 1. Dünya Savaşı’na kadar olan dönemdir. Bu dönemde bası toplumsal yaşamın bir parçası haline gelmiştir.
Dördüncü dönem: 1. Dünya Savaşından günümüze kadar olan dönemdir. Modern basın çağı olarak da adlandırılır
3. Yazılı Basın ve Radyo Televizyonun Gelişimi:
Avrupa da haberler sistematik olarak 16. yy dan itibaren yayılmaya başlamıştır. Bugünkü anlamda günlük olarak çıkarılan ilk gazete 1660 yılında Almanya’da yayınlana Laipziger Zeitung gazetesidir. Sanayi devriminin toplumsal yapıda oluşturduğu siyasal, ekonomik ve sosyal değişimlerin bilgilenme ihtiyacını arttırması, gazetenin toplumsal hayatta etkinliğinin artmasına yol açmıştır. Makineleşmeyle birlikte artan üretim, Pazar genişletme arzusuyla birleşince ilan ve reklâm olgularını ortaya çıkarmıştır. Gazetenin yanı sıra bir diğer kitle iletişim aracı olan radyonun da özellikle 1.dünya savaşından sonra önemli bir haber alma ve propaganda aracı olarak kendini gösterdiği görülmektedir. Orson Welles’in 1938 yılında gerçekleştirdiği “Dünyalar Savaşı” adlı radyo programı, radyonun dinleyiciler üzerindeki etkisini göstermiştir. Radyo en etkili biçimde Almanya’da Hitler tarafından kullanılmıştır. Radyoyu ustaca kullanarak iktidara gelen Hitler, daha sonra radyo aracılığıyla iktidar da kalma olanaklarını da artırmaya çalışmıştır. 1950’den itibaren televizyonun ortaya çıkması ve yaygınlaşması radyonun ikinci planda kalmasına neden olmuştur. Bugün için radyo, kişileri eğlendirerek boş zamanlarını değerlendirmelerinde onlara yardımcı olmaya çalışan bir kitle iletişim aracı görünümüne bürünmüştür. Çağımızın en önemli kitle iletişim araçlarından biri olan televizyon, 2. Dünya Savaşı’nı takip eden yıllarda Amerika Birleşik Devletleri’nde gelişerek, buradan Avrupa’ya ve tüm dünyaya yayılmıştır. 1950’li yıllarda dünya düzeyinde yaygınlık kazanan ve benimsenmeye başlayan televizyonun olgunluğa ulaşması 1960’lı yılların başında gerçekleşmiştir.
4. İletişim Biliminin Doğuşu ve Gelişimi:
İletişim ile tarih ve sosyoloji bilimleri arasında önemli ilişkiler mevcuttur. Tarih bilimi; geçmişteki insan toplumlarının gelişimini araştırırken olayların yansıra kurumlar, ekonomik yaşam ve kültürel gelişmeleri de incelemektedir. Ekonomik konular incelenirken; ticaret yolları, ulaşım olanakları ve haber iletimi konularını da araştırmaktadır. Ulaşım olanakları ve haber iletimi gibi konular iletişim kapsamına girdiğinden, bunların gelişimini incelenirken tarih biliminin verileri önemli yarar sağlamakta, alanla ilgili araştırmalarda ipuçları vermektedir. İletişimin bir bilim haline gelmesi sürecinde büyük rol oynayan bir diğer bilim dalı sosyolojidir. Sosyologların toplumla ilgili araştırmalar yaparken kullandığı yöntem ve teknikler zaman içerisinde basının toplumsal hayata etkileri konusunun araştırılmasında kullanılmaya başlanmıştır. Basının sosyal hayata etkileri zaman içerisinde sosyologların üzerinde en çok yoğunlaştıkları konulardan biri haline gelmiştir. Kitle iletişim sosyolojisi okuyucuyu, dinleyiciyi ve izleyicilerin iletişim açısından sınıflandırılmasını yapmıştır. Kitle iletişim alanındaki ilk araştırmalar Amerika Birleşik Devletlerinde basın, sinema ve radyo ile başlamıştır. İletişim bir bilim dalı haline gelmesi sürecinde Katz, Lazars Feld, Laswell, Hovland, Merton ve Klapper’in araştırmalarının önemli katkıları olmuştur. Kitle iletişim alanındaki Amprik araştırmalar yaygın olarak 1930’lu yıllarda başlamıştır.
5. Temel Kavramlar:
a) Kitle Kavramı:
Kitle kavramı olumsuz anlamda çokluk ya da kalabalık kelimelerine karşılı olarak kullanılmaktadır. Kitle kavramının olumlu anlamda, özellikle sosyalist kültürlerde belirli amaçlar için organize olup çalışan insanların dayanışmasını anlamına gelir. 1789 Fransız ihtilalinden sonra kitle kavramı yaygınlık kazanmaya başlamıştır. Benda ve Ortega gibi düşünürler kitle kavramına olumsuz yallaşırken Edward Shils ise kavrama olumlu anlam yüklemiştir.
***Ortega’ya göre tüm toplumlar azınlıklar ve kitleler olmak üzere iki bileşenden oluşmaktadır. Özel nitelikleri olan birey ve birey grupları azınlıkları oluştururken, kitle ise alelade kişilerden oluşturmaktadır. Kitlelerin otaya çıkışını demografik bir bakış açısıyla ele alan Ortega’ya göre, 1800 ile 1914 tarihleri arasında Avrupa nüfusunun 180 milyondan 480 milyona çıkma olgusu liberal demokrasi, bilimsel deney ve sanayileşme ile birleşince kitleler ortaya çıkmıştır.
***kitle kavramına olumlu yaklaşan Shils ise, kitle toplumunun sanayi toplumundan bağımsız düşünülemeyeceğini savunmaktadır.
***Friedson kitlenin 4 temel özelliği bulunduğun ifade etmektedir.
*kitle heterojen bir yapıya sahiptir. Toplumdaki birçok kesim ve gruptan üyeler bünyesinde barındırmaktadır.
* kitlede bireysel hareket etme yetisi bulunmamaktadır.
* kitle üyeleri birbirinden ayrılmıştır.
* kitle de liderlik yoktur.
b) İletişim Kavramı:
İki birim arasındaki birbirine ilişkin mesaj alışverişine iletişim denir. İletişimin olması için en az iki birimin olması, bu birimler arasında mesaj alışverişinin gerçekleşmesi ve bu mesaj alışverişinin de birbirine ilişkin olması gerekir. İnsanlar arasında iletişim kurulmasını sağlayan kod sistemleri; görüntüsel, belirtisel, simgesel olmak üzere üç ayrı grupta toplamak mümkündür.
Görüntüsel İkonik Kodlar: görüntüsel İkonik kodlarda işaretle, o işaretin yerine geçtiği obje arasında birebir ilişki vardır. Örneğin: bir kişi ile onun resmi arasında görüntüsel-İkonik bir ilişki vardır. Belirtisel- Gösterge Kodlar: Belirtisel- Gösterge kodlarda işaretle, işaretin yerine geçtiği oje arasında doğrudan doğruya bir sebep sonuç ilişkisi vardır. Örnek: duman ateşin, şıklık ise zevkin bir göstergesidir. Simgesel –Sembolik kodlar: işaretle işaretin yerine geçtiği obje arasında ne birebir bir ilişki, ne de sebep sonuç ilişkisi bulunmaktadır. Simgesel kodların orijinde mutabakat söz konusudur.
En güçlü kodlar Görüntüsel- İkonik kodlarken, en ekonomik kodlar ise simgesel- sembolik kodlardır. Olduğundan, işaretle işaretin yerine geçtiği obje arasındaki ilişki mutabakatına dayanır. Dil simgesel kod örneğidir.
c) Kitle iletişim araçları ve Kitle iletişimi:
Örneğin: gazete, dergi, radyo ve televizyon birer kitle iletişim aracıdır.
* Göze hitap eden görsel araçlar: Gazete ve dergi
* Kulağa hitap eden işitsel araçlar: Radyo
* Hem göze hem de kulağa hitap eden görsel işitsel araçlar: Televizyon
* Yazılı araçlar: gazete ve dergi
* Sözlü araçlar: Radyo
* Hem yazılı Hem sözlü araçlar: Televizyon
Radyo ve Televizyon mekanik araçlar olarak nitelendirilirken; gazete ve dergi mekanik olmayan araçlar kategorisine girmektedir. Kitle iletişim araçları yoluyla hedef kitleye gönderilen iletilerin hedef kitle üzerinde istenile etkiyi oluşturabilmesi için bir takım hususlara dikkat edilmesi gerekir.
* Mesaj, hedef kitlenin dikkatini çekecek şekilde oluşturularak sunulmalıdır.
* Mesajı oluşturan kaynak, hedef kitlenin anlayabileceği türde ortak kodlar kullanmalıdır.
*Mesajın hedef kitlenin amaç, istek ve beklentilerini karşılayabilecek şekilde hazırlanması gerekir.
* Mesajın bireysel gereksinimlerin giderilmesinde önerdiği yol, bireyin içinde bulunduğu grup normlarına uygun olmalıdır.
* Ticarilik vasfı taşımakta ve pazarlanabilmektedir.
*Tüketici, Kültür malları sadece eğlence ve vakit geçirme aracı olara kullanılabilmektedir.
* Ahlaktan yoksun olan kitle kültürü, sahte bilgileri yüceltirken, ciddi bilgileri alçaltmaktadır.
* Her şey den önce manipüle etme- yönlendirme amacı taşıyan kitle kültürü bireyleri tek düzeliğe ve standartlaşmaya itmektedir. Bireylere hayatta hiçbir şeyin kutsal olmadığı fikri empoze edilirken, çocukça zevkleri ortaya çıkarılmaktadır.
d) Kitle İletişim Süreci:
İletişim sürecini kaynak, kod, kanal, mesaj, hedef kitle ve Feedback’ten oluşan bir süreç olarak tanımlanır. İletişim sürecinin ilk unsuru kaynaktır. İletişim sürecinde kaynak dendiğinde iletişim başlatan birim olarak akla gelir. Mesajını oluşturup kodlayarak, bir kanal ile hedef kütleye ulaştıran kaynak, hedef kitlenin bu mesajı kendi istediği biçimde algılamasını sağlamaya çalışmaktadır. Etkileyici bir iletişimden söz edebilmek için ilk şart kaynağın güvenilir olmasıdır. Mesajın hedef kitleyi etkileye bilmesi için öncelikle hedef kitle tarafından dikkate alması gerekir. Hedef kitlenin kendisine mesaj sunan kaynağın konusunda uzman olduğunu hissetmesi mesaja karşı olumlu bir yaklaşıma girmesini sağlayarak, mesajı benimsemesini kolaylaştırır. İletişim unsurunun ikinci aşaması koddur. Kod, mesajın işaret haline dönüşmesinde kullanılan simgeler ve bunlar arasındaki ilişkileri düzenleyen kurallar bütünüdür. İletişim sürecinde kanal dendiğinde iletilerin hedef kitleye aktarımını sağlayan araç akla gelir. İleti olarak ifade edilen mesaj, iletişim sürecinin dördüncü asli unsuru olarak nitelendirilir. İletişim sürecinin son aşaması yansıra ve geri besleme olarak nitelenen Feedbak’tir
e) Model Kavramı:
Model, bir yapı veya sürecin öğeleri ile bunlar arasındaki ilişkilerin ortaya konulmasını sağlamaktadır. Kitle iletişim alanında geliştirilen modeller sürecin faklı özelliklerinin uygun bir şekilde sunumunda yardımcı olmaktadırlar. Model kurma yoluyla ilk olarak veriler düzene koyulur, ilişkilendirilir ve daha önce algılanmamış ver benzerlikleri ile bağlantılar gösterilebilir.
* Modeller organize etme Fonksiyonuna sahip olduğundan, sistemleri diğer sistemlerle bütüncül şekilde ilişkilendirerek algılama kolaylığı sağlamaktadır.
* Model geliştirmek suretiyle, karmaşık olan bilgileri basitleştirerek verme imkânı elde edilebilmektedir.
* Model geliştirmek, olayların gelişimin yanı sıra sonucunu da tahmin etme imkânı vermektedir.
* Yapısal modeller, bir Fenomenin yapısını tarif ve tasvir etmekle yetinmektedir.
* Fonksiyonel modeller; Sistemleri, enerji, güçler, bu güçlerin yönü, parçalar arasındaki ilişkiler ve parçaların birbirleri üzerindeki etkileri şeklinde ele almaktadır.
6. Kitle iletişim Teorileri ile ilgili Araştırma dönemleri:
a) Güçlü etkiler dönemi:
Güçlü etkiler dönemi olarak adlandırılan bu dönem 1940’lu yıllardan 1940’a kadar olan dönemdir. İletişim kaynağından gönderilen iletilere sihirli mermi denir. İletilerin hedef kitleyi oluşturan bireyleri etkilemesine iğne veya mermi denir. Kitle toplumunun ortaya çıkması 1. Dünya Savaşı’nın ortaya çıktığı gelişmeler ve totaliter rejimlerin yükselişi olmak üzere üç önemli olgu göze çarpmaktadır.
* Kitle toplumunun Ortaya Çıkması: kitle toplumunda bireylerin bazı davranışları yitirdiği, otomize olduğu ve kendi haline bırakılmış bireyler haline geldiği görüşü temel hareket noktasını oluşturmuştur. Yalnızlaşan bireylerin kitle iletişim araçları karşısında kolay etkilenir.
* 1. Dünya Savaşının ortaya çıkardığı gelişmeler:
— Siyasal iktidarlar, savaş boyunca kendileriyle ilgili haberleri istedikleri biçimde sunarak halkı etkilemeye çalıştıkları gibi düşmana karşı nefret uyandırmak içinde kitle iletişim araçlarının gücünden yararlanmışlardır.
* Totaliter rejimlerin yükselişi:
-- Yöneticilerin sansür ve diğer baskı yöntemlerini kullanarak halkın neyi duyup, neyi duymayacağına karar verdiği bu rejimlerde, devletçe kontrol edilen ve yönetilen iletişim araçları, devletin bir organı olarak faaliyetlerini sürdürmüşlerdir.
b) Sınırlı Etkiler Dönemi:
Bu dönemde iletişim araçlarının etkileri açıklanmaya çalışılırken, iki aşamalı akış kuramı geliştirilerek, kanaat önderliği kavramı literatüre sokulmuştur. Kitle iletişim araçlarına sunulan iletilerin öncelikle kanaat önderlerine, bunlardan da daha aza aktif olan diğer bireylere ulaştığını savunan iki aşamalı akış kuramı gündeme getirilmiştir.
c) Güçlü Etkilere Geri Dönüş:
Teknolojik gelişmelerle birlikte televizyonun yaygınlaşmasının da etkisiyle 1970’li yıllarda kitle iletişim araçlarının etkileri konusunda geliştirilen “gündem kurma” ve “suskunluk sarmalı” gibi kuramlar ise, araçların birey ve toplum üzerinde güçlü etkiler oluşturduğu yönündeki görüşlerin yeniden ağırlık kazanmasına neden olmuştur. Kitle iletişim araçlarının doğrudan ve kısa vadeli etkileri olduğu yönündeki görüşmeler yerine araçların birey ve toplum üzerinde dolaylı ve uzun vadeli etkilere yol açtığı şeklindeki görüşler taraftar bulmaya başlamıştır.
İLETİŞİM TÜRLERİ
DÖRT TÜR İLETİŞİM VARDIR.
1. Kişi içi iletişim: düşünerek keşke bunu yapmasaydım… Bu aslın da kişiler arası iletişimin öncesi insanların bireylerin kendi dünyaların da oluşur. Servimle üzülme. Örnek: karnı acıkan birinin beynine bir ileti gitmesi davranışa geçmeden önceki aşama. İki birim olması lazım. Arkadaşınızla tartıştıktan sonra eve gelip yastığa başını koyduğunda keşke böyle davranmasaydım veya keşke gözünün üstüne bir tane patlasaydım diye düşünmek.
2. Kişiler arası iletişim ( yüz yüze) : En az iki kişi olacak kişiler arası bir alış verişin olması. Kaynağını ve hedefini insanların oluşturduğu bir iletişimdir. Kaynağını ve hedefini insanlar oluşturur (alıcı- verici). Genellikle kitle iletişim araçları aracı olmaz. Karşılıklı, yüz yüze genellikle aynı zaman diliminde aynı mekânı kullanıyoruz. Telefon görüş ayrı şeylerdir. İletişime girenlerin sayısında sınırlılık vardır.
Sözlü konuşma: Ağzımızdan sözcüklerle gerçekleşir. 1. Hazırlıklı 2.hazırlıksız 1.hazırlıklı konuşma: konferans vermek. Konuya hazırlanarak anlatılır. Kaynaklardan yararlanılır. 2.hazırlıksız konuşma: otobüs bileti alırken merhaba demek.
3. Örgüt içi iletişim:
Ortak amaç Ortak hedef İş bölümü Uzmanlaşma
a) Formal iletişim (resmi olan) b) informal iletişim (resmi olmayan)
Yukardan aşağıya Aşağıdan yukarı Çapraz Yatay
***** Formal iletişim: üstlerden astlara doğru ( yukardan aşağıya): genelde yazılı emirler. Bu belgeler açık olmalıdır. Göreve ilişkin emirler verilir. Görevin nasıl yapılacağını betimleyen, anlatan yönergeler vardır. Çalışma koşulları hakkın da bilgi verir. Astların başarıları değerlendirilir.
***** Aşağıdan yukarıya doğru iletişim: Astların yaptıkları işle yaptıkları görevlerin üstlere iletilmesidir. Haber ve bilgi üretimi: genellikle rapor şeklinde olur, sözlüde olabilir.
***** Yatay iletişim: örgüt içerisinde aynı konumda aynı statüde oluşan iletişim. Birbirleriyle olan yazışmaları. Askeriyedeki taburlar arasındaki resmi iletişim
***** çapraz iletişim: bazı hassas konularda en üstteki alttakini çağırarak sözlü emirler verir. Genellikle yüz yüze iletişim olur. Sözlü olarak geçer
Örnek: fabrika sahibinin mühendisi çağırarak makinenin geleceğini söylemesi.
b) informal iletişim: İnsanların grup içerisindeki kişilerin araların da konuşmaları gülüşmeleri dedikodu yapması. En üst bazen çalışanların memnun olup olmadığını dedikodulardan öğrenir bazen de istek kutuları koyup istekleri alırlar. Bazen resmi olan iletişim de sağlıklı bilgiye ulaşamaya biliriz bu yüzden bu yollara başvurulur.
4. Kitle iletişimi : Bir iletişim kanalından sayıları çok olan kişilere veya insanlara ulaşılması iletiyi kitleye iletmek için kitle iletişim araçlarıyla (TV kanallarıyla) mesaj yollamak. Geniş ve dağınık kişilere iletilmesi.
|
